Afganistan, Bosna, Irak, Kosova, Çeçenistan, Ortadoğu, Abhazya, Azerbaycan. Savaşların, çatışmaların olduğu her yerde karşımıza, bu silah çıktı. Sadece düzenli orduların değil, gerillaların ve hatta teröristlerin elinde bile bu silahtan vardı.

Biz nereye gidersek gidelim, bu ölüm makinesi de adeta  bizi takip ediyordu. Ancak, işin gerçeği çok daha farklı. Aslında o bizi değil; biz onu takip ediyorduk. Çünkü, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana dünyanın neresinde bir savaş, bir çatışma varsa orada bu silah vardı. Bu silahın adı: AK-47; ya da daha çok bilinen adıyla: Kalaşnikov.

Bu incelememizde Pusula Ekibi olarak, sizlerle birlikte yirminci yüzyılın bu en ünlü silahına daha yakından bakacağız. Bu ölüm makinesinin mucidiyle konuşup, Kalaşnikov’un hikayesini dinleyeceğiz. Şimdi hazır olun, pusulamız dönmeye başlıyor...

Dünyanın en popüler silahı

AK-47; Kalaşnikov. Bu silahı artık dünyada bilmeyen, tanımayan yok. Son 50 yıl içinde bu silahtan yaklaşık 100 milyon adet üretildi. Bu ölüm makinesi, 20.Yüzyıl’ın ikinci yarısında o kadar çok kullanıldı ki, neredeyse savaşan tüm dünyanın ortak malı, ortak sembolü haline geldi. Artık, çocuklar bile Kalaşnikov’un ne olduğunu biliyor. Dünyadaki pek çok ordu bu silahı kullanıyor. Bununla da kalmıyor. Kalaşnikov ülkelerin armalarına, bayraklarına da girmiş durumda. Adına şarkılar yapılıyor; hatta bazı ülkelerde aileler, yeni doğmuş çocuklarına “kalaş” adını veriyorlar. Anlayacağınız, bu ölüm makinesi, 20.yüzyıl’ın ortak popüler kültürünün, en ünlü parçası haline gelmiş durumda.

Çocuklara bile onun adı veriliyor!

Basit çalışma mekanizması, dayanıklılığı ve en önemlisi ucuz fiyatı sayesinde bugün Kalaşnikov’un girmediği ülke yok. 55 ülkenin orduları bu makineli tüfeği kullanıyor. Tanesi yaklaşık 150 dolardan satılıyor. Ancak, bazı özel durumlarda, ya da savaşlarda karaborsa fiyatı 15-20 dolara kadar iniyor. Ancak, ne gariptir ki, bu silah artık bir ikon, bir simge haline gelmiş durumda. Bu ölüm makinesi, dünyada sadece savaşların ya da etnik çatışmaların değil, aynı zamanda, silahlı direnişin ve özgürlük mücadelelerinin de sembolü olmuş. Bugün artık bu makineli tüfek, bağımsızlık için savaşan üçüncü dünya ülkelerinin çoğunda, “devrim silahı” olarak kabul ediliyor. O kadar ki, bazı ülkelerin pullarında, armalarında hatta bayraklarında bile Kalaşnikov yer alıyor. Mozambik bayrağı bunun en güzel örneği. Ayrıca, Afrika’nın güneyindeki bu ülkede zor kazanılan bağımsızlığın sembolü olarak, erkek çocuklarına da “kalaş” adı veriliyor.

Teröre alet oldu

Kalaşnikov’u ayrıca, dünyadaki tüm ayrımcı ve terörist guruplar da kullanıyor. Afganistan-Pakistan sınırındaki bölgede İslami militan yetiştirilen kamplarda bile, küçücük çocuklara her şeyden önce, Kalaşnikov kullanılması öğretiliyor. Güneydoğu ve Doğu Anadolu’da dağlarda saklanan ya da Kuzey Irak’ta barınmaya çalışan PKK/KADEK teröristlerinin elinde de hep bu silah var. Ayrıca, IRA’nın ya da ETA’nın da Kalaşnikov kullandığı biliniyor. O kadar ki, Kuzey İrlanda sokaklarında sık sık bu duvar resimlerine rastlamak mümkün. Afrika’nın pek çok ülkesindeki iç savaşlarda da başrolde yine Kalaşnikov var. Hem de çocuk askerlerin elinde.

Öte yandan, biraz geriye gittiğimizde karşımıza daha ilginç sahneler çıkıyor. Filistin Kurtuluş Örgütü’nün bayrağında yer alan Kalaşnikov, bu örgütün lideri Yaser Arafat’ın da yanından ayırmadığı tek silahtı. Aynı şekilde ABD’ye karşı düzenlenen 11 Eylül saldırılarıyla adı tüm dünyayı dolaşan Usame Bin Ladin’in de, dizinin dibinde sürekli bir tane görmek mümkün. Ve Fidel Kastro... Kalaşnikov’a olan hayranlığıyla tanınan Kastro da, Küba’nın özgürlüğü için savaşırken çoğunlukla bu silahı kullandı.

Adına şarkılar bestelendi

Özellikle, soğuk savaş yıllarında Kalaşnikov, giderek “Amerikan emperyalizmi”ne karşı savaşan “devrimci dünyanın” vazgeçilmez silahı olmuştu. Vietnam’dan, Afganistan’a; Ortadoğu’dan Asya’ya kadar, 1970’lerde ve hatta 80’lerde bağımsızlık için savaşmak isteyen herkes, öncelikle bu silahları temin etmek zorundaydı. Asıl adı AK-47 olan bu makineli tüfek, o kadar popüler hale gelmişti ki, adına şarkılar (da lench mob-freedom got AK) bile yapılmaya başlandı.

Daha gelişmiş ülkelerde; Avrupa’da ve Amerika’daysa bu isim, daha çok teröristleri, organize suç çetelerini ya da gangsterleri, kısacası kanunsuz olan her şeyi sembolize eder duruma geldi. Örneğin, Amerika’da senatörler, bu silahların tamamen yasaklanması için atağa geçtiler. Kalaşnikov bugün diktatörlerden, teröristlere, uyuşturucu kaçakçılarından, savaş ağalarına, gerillalardan düzenli ordulara kadar herkesin elinde. Durum böyle olunca da, bu ölüm makinesi, 20.yüzyıl popüler kültürünün en ünlü parçalarından biri haline gelmiş.

Kalaşnikov’un babası

İşte, biz de bu ünlü silahı daha yakından tanımak istedik. Daha derine inince, araştırmalarımız bizi Rusya’da; başkent Moskova’nın 1500 kilometre doğusunda, Ural dağları eteklerinde bir kente götürdü. Kalaşnikov’un doğduğu kente... Bu şehrin adı: Ljevsk.

700 bin nüfuslu bu kenti, 1990’ların başına dek kimseler bilmezdi. Burası Sovyetler’in kapalı şehirlerinden biriydi. Çünkü, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin en büyük silah fabrikaları buradaydı. O yüzden, Sovyetler Birliği’nin en önemli silah üretim merkezi olan Ljevsk, adeta bir hayalet şehir gibiydi. Çünkü, hiçbir harita ya da krokide gösterilmezdi. İşte, ünlü Kalaşnikov tüfekleri burada üretiliyordu. Ljevsk’deki Ijmaş fabrikaları, Kalaşnikov üretmeye bugün de devam ediyor. Kalaşnikov’u herkes bilir de, bu silahı; bu ölüm makinesini icat eden adam pek bilinmez. Adı: Mihail Temofiyeviç Kalaşnikov.

Çakır gözlü babacan ihtiyar

Ancak, Mihail Kalaşnikov, gazetecilerle konuşmayı pek sevmiyor. O yüzden, çok nadir olarak söyleşi veriyor. Mihail Kalaşnikov’un evine doğru yola koyulduğumuzda karşımıza nasıl birinin çıkacağını merak ediyoruz. Öyle ya, dünyanın en ünlü silahının mucidi; Rusların bu ünlü halk kahramanı acaba nasıl biri? Dünyanın bir numaralı silah ustası, nasıl bir evde oturuyor? Nasıl yaşıyor? “Silah Kalaşnikov”un yüzünü biliyoruz da “İnsan Kalaşnikov” un yüzünü merak ediyoruz. Arabamız Ljevsk’in ara sokaklarından birinde, eski bir apartmanın önünde duruyor ve bu eski apartman dairesinin üçüncü katında, karşımıza çakır gözlü, babacan bir ihtiyar çıkıyor.

Kalaşnikov: Ben Altay bölgesindeki, Kurya kasabasında 1919 yılının 10

Kasım’ında dünyaya geldim. Babam sıradan bir köylüymüş. 6 erkek kardeşim ve 2 kız kardeşim vardı. Kardeşlerim içinde yalnız ben mucit olarak çalışmaya ve icatlarla ilgilenmeye başladım ve o tarihten bu yana da, hala bir şeyler icat ediyorum.

Mithat Bereket: Bu ünlü makineli tüfeği nasıl icat ettiniz? Bu AK-47’nin öyküsünü bir de sizden dinleyelim.

Kalaşnikov: Babamın köylü olduğunu söyledim. Eğer 2.Dünya Savaşı olmasaydı, köylülerin işini kolaylaştıracak makineleri icat edecektim. Ancak, silahları icat etmeye başlamamdaki en büyük etken Almanlar. Çünkü, Almanya, İkinci Dünya Savaşı sırasında, 1941’de, SSCB’ye saldırdı. O sırada, ben de ordudaydım. Tank kullanıyordum. Alman cephesinde çok kötü yaralandım. Hastaneye kaldırıldım. İşte, ilk olarak hastanede yatarken böyle bir silah icat etmeye karar verdim. Çünkü, Almanlarla çatışmaya girdiğimizde, ordumuzun silah olarak ne kadar eksik olduğunu görüyorduk. Ayrıca, Almanların elinde, daha çok mermi atan yeni bir makineli tüfek vardı. İşte, ilk kez o zaman, Rus askerlerine yardım etmek için, yeni bir silah tasarlamaya başladım.

İlham kaynağı MP-44

Genç Kalaşnikov’un etkilendiği Alman silahı işte buydu: MP-44; ya da daha sık kullanılan adıyla “Sturmgewaehr”; yani, “Taarruz tüfeği”. Bu makineli tüfek, Nazilere büyük üstünlük sağlıyor, Rus ordusu ağır kayıplar veriyordu. 22 yaşındaki genç Kalaşnikov’sa hastaneden çıktıktan sonra, Almanların bu ünlü silahına karşı yeni bir silah geliştirmek için çalışmaya devam etti. Bir demiryolu atölyesinde arkadaşlarıyla yeni silahının ilk prototipini üretti. Bu bir makineli tabancaydı.

Ama, Sovyet Ordusu’nu yönetenler bu silahı beğenmediler. Komutanlar, hiçbir eğitimi olmayan; sadece tank şoförlüğü kursuna gitmiş bu genç adamı küçümsüyorlardı. Ama Kalaşnikov yılmadı, çalışmaya devam etti. Bu defa makineli tabancadan, makineli tüfeğe yöneldi. İkinci Dünya Savaşı bitmiş; ama o, yeni makineli tüfeği üzerinde çalışmaktan vazgeçmemişti.

Yarışmayı kazandı ve…

İşte, o günlerde, genç tasarımcının beklediği haber Moskova’dan geldi. Sovyet Kızıl Ordusu’nun gücünü arttırmak ve Almanlar’ın makineli tüfeğinden daha iyi bir tüfek bulmak için, Savunma Bakanlığı bir yarışma açmıştı. Kalaşnikov, 5 yıldır üzerinde çalıştığı yeni makineli tüfeğini, 1946’da bu yarışmaya yolladı. Bu, otomatik mermi atan bir saldırı silahıydı. Yepyeni bir tasarımı ve yepyeni bir çalışma düzeni vardı. Yıl sonunda, Moskova’dan gelen bir haber, sonunda genç tasarımcının önünü açıyordu. Yarışmayı onun silahı kazanmıştı. O zaman 27 yaşında olan Kalaşnikov, hayatının ilk büyük ödülünü de Stalin’den alıyordu: 150 bin ruble.

Stalin bu yeni makineli tüfeği çok sevmişti. Bu tip saldırı silahlarına Rusça’da “avtomat” deniyordu. Çavuş Kalaşnikov’un icat ettiği bu yeni makineli tüfek, 1947 yılında Sovyet ordusunun kayıtlarına girmişti. İşte bu yüzden, bu yeni silahın adı da “Avtomat Kalaşnikova-47” oldu. Yani, AK-47.

Kalaşnikov: Bu ödülü aldığımda çok heyecanlanmış ve de çok gururlanmıştım. Bu iş için özel bir eğitim almamıştım. Herhangi bir askeri okula da gitmedim. Daha önceki komutanlarım beni ciddiye almamışlardı. Ama, ben silahlar konusunda uzmanlaşmış insanlarla; askerlerle ve bilim adamlarıyla görüşüp bilgimi arttırmaya çalışıyordum. Bu ödül, kendime olan güvenimi daha da arttırdı. Rus ordusundaki askerlerin çoğunluğu eğitimsiz gençlerdi. Ben, basit ama güvenilir bir silah icat ederek, bu eğitimsiz gençlerin de kolaylıkla kullanabilecekleri bir saldırı silahı yaratmak istemiştim. Sanırım bunda da muvaffak oldum.

28 yaşındaki genç çavuşun istediği olmuştu. Birkaç küçük değişiklikten sonra, Kalaşnikov’un icat ettiği AK-47 makineli tüfeği, 1949 yılından itibaren Sovyet Ordusu’nun resmi silahı olarak kabul ediliyordu. Sovyet subayları bir yandan bu yeni silahı askerlerine tanıtırken, bir yandan da AK-47’yi büyük bir sır olarak saklıyorlardı. Askerlere kesin emirler verilmişti. Hiç kimse bu silahın fotoğrafını çekemez; resmini yapamazdı. Eğitim atışları haricinde, silah bir yerden bir yere götürülürken kılıfına koyulacaktı ve daha da önemlisi, eğitim atışlarından sonra çevreye yayılan kovanlar teker teker toplanıp saklanacaktı. Bu emirlere uymayanlar hapse atılacaktı. Amaç, bu yeni ve mükemmel icadı batılı casuslardan saklamaktı.

Batı Kalaşnikov’la tanışıyor

Ruslar mucizevi silahlarını Batılılardan gizlemekte muvaffak oldu. 1956’daki Macar ayaklanmasına kadar, Batı’da hiç kimse bu silahın varlığından haberdar olamadı. Batı istihbaratı, Kalaşnikov’la ilk kez burada karşılaştı. Ama birkaç yıl içinde, bu silahı dünyada tanımayan kalmayacaktı. 1950’lerde silahın seri üretimine de geçilmişti. Bu iş için, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin en büyük ve en eski silah fabrikası olan Ijvesk seçilmişti. 150 yaşındaki bu dev fabrika bundan böyle Mihail Kalaşnikov’un da yeni çalışma yeriydi. Kalaşnikov, 1949 yılında Ljvesk’e yerleşti. Önce, bir silah ustası olarak çalışmaya başladı, sonra kısa zamanda buradaki fabrikanın başına geçti.

Dünyada siyasi istikrarsızlığın giderek arttığı o yıllarda, “Avtomat Kalaşnikov-47” lerin de seri üretimine geçildi. Sovyetler Birliği, kendi ordusunu ve hava kuvvetlerini bu silahlarla donattıktan sonra Kalaşnikovları, Varşova Paktı üyesi ülkelere de “kardeşlik yardımı” adıyla göndermeye başladı. Kapitalist Amerika’ya karşı, Sovyetlerin yanında yer almak isteyen kim varsa, her şeyden önce hediye olarak bol miktarda Kalaşnikov alıyordu. Bu ölüm makinesi Soğuk Savaş yıllarında, Sosyalist Blok’un sembolü haline gelmeye başladı.

Kalaşnikov: O yıllarda Rus uzmanları, silahları yaymak amacıyla, sosyalist ülkelere gidiyorlardı ve buralarda yerli silah fabrikaları kuruyorlardı. Bunun için gerekli bilgileri ve teknik bilgileri bizzat ben hazırlıyordum. Bu ülkelerden de bize uzmanlar geliyordu. Mesela Macaristan’dan, Çin’den, Bulgaristan’dan geliyorlar ve Rusya’da staj yapıyorlardı; bizim fabrikamızda eğitim alıyorlardı. Gerekli bilgi ve tecrübeyi kazanıp kendi ülkelerine dönünce de, silah fabrikalarını kurmaya başladılar. Biz de onlara yardım ettik. Dokümanların yazılmasında; iletilmesinde ve eğitimlerin verilmesinde bizzat çalıştım. Varşova Paktı’na üye olan bu kardeş ülkelere yardım etmek, bizim ilk görevimizdi. Hiçbir çıkar gözetmedik; amaç sadece onlara yardım etmekti.

Mihail Kalaşnikov, Ljvesk’deki fabrikada çalışmalarına devam ediyordu. Burada, kendisine tecrübeli bir teknik ekip destek oluyordu. Bunların arasında, Mihail’in karısı Katarina’da vardı. Bu genç kadın, kocasının yanında teknik ressam olarak çalışıyordu. 1960’lara gelindiğinde hem ilk model çok daha modernleştirilmiş hem de fabrikanın kapasitesi arttırılmış ve milyonlarca Kalaşnikov üretilir hale gelmişti. Bu silah, sosyalist blok içinde o kadar çok yayıldı ki, 1960’larda ve 70’lerde, Sovyetler Birliği dışında toplam 8 ülkede Kalaşnikov fabrikaları kurulmuştu. Çin, Kuzey Kore, Bulgaristan, Doğu Almanya, Macaristan, Polonya, Romanya ve Yugoslavya. Bu silah, sadece Varşova Paktına üye olan ülkelere değil, komünizmi ya da sosyalizmi benimseyen ve gerilla savaşı yürüten guruplara da ulaştırılmaya başlamıştı. Moskova, kendi ideolojisine sempati duyan herkese, para yardımı yerine bu ölüm makinelerinden yolluyordu. AK-47 Kalaşnikov, artık bir silahtan daha çok ideolojik bir simge haline gelmişti.

Neden bu kadar tutuldu?

20. Yüzyıl’ın ikinci yarısında, dünyada hemen hemen herkesin tanıdığı, pek çok ordunun resmi silahı haline gelen bu makineli tüfek, acaba neden bu kadar tutuldu? Dünyanın dört bir tarafında askerler, gerillalar ve hatta teröristler neden bu silaha bu kadar rağbet etti? Daha da önemlisi, bu makineli tüfek nasıl oluyor da son 50 yıldır hiç değiştirilmeden kullanılıyor? Bütün bu soruların yanıtları, Kalaşnikov’un teknik ayrıntılarında gizli.

Otomatik ya da yarı otomatik olarak kullanılabilen AK-47’nin en büyük özelliği, basit ve güvenilir olması. Şarjörü 30 mermi alıyor. Ağırlığı yaklaşık 5 kilo olan bu silahın, etkili vuruş menziliyse 800 metre. Mihail Kalaşnikov, bu ölüm makinesinin çalışma prensibini de barut gazıyla işleyen çok basit bir düzeneğe bağlamış. Buna göre, silahın üzerindeki kurma kolunu geriye çekip bırakınca, şarjörden bir mermi namluya sürülüyor. Tetik çekildiğinde, bu patlatma iğnesini harekete geçiriyor ve mermi ateşleniyor. O sırada ortaya çıkan barut gazı, merminin ardından gidip, namlunun üzerindeki bölmeden geçerek pistonu yeniden kurulu hale getiriyor. Bu arada boş kovan da namludan dışarı atılıyor. Böylece piston yeniden ateşlemeye hazır hale geliyor. Ayrıca, barut gazı namlunun üstüne taşındığı için de, bu tip makineli tüfeklerde görülen geri tepme çok az oluyor. Sonuçta, hedefini şaşmayan, çok kolay kullanılan bir saldırı silahı ortaya çıkıyor. Bütün bu çalışma mekanizmasının en büyük özelliğiyse son derece basit ve uc
uz parçalardan oluşuyor olması.

Kalaşnikov: Ben şahsen ateistim. Ama, bir keresinde bir kutsal kitapta okumuştum: Karışık olanın hiçbir yararı yoktur. Asıl kullanışlı olan basit olandır. Karışık olan değil; basit olan güzel ve yararlıdır. İşte, bu benim hayat felsefemdir. Tüfeğimi icat ederken de buna dikkat ettim. Basit ve güvenilir bir silah yaptım. Bundaki parçalar arasında boşluklar vardır. O yüzden bu silah kolay kolay tutukluk yapmaz. İçine kum doldurun yine ateş eder. Çünkü, hem basit hem de birbirine çok fazla dokunmayan parçalardan oluşuyor.

İlk sınav Vietnam’da

İşte bu basit ama güvenilir silah, ilk büyük sınavını 1960’ların sonunda, Vietnam’da verecekti. Güney Vietnam’daki Vietkong askerlerinin elinde, Birinci Dünya Savaşı’ndan kalma silahlar vardı. Amerikan Ordusu’nun da savaşa müdahale etmesiyle birlikte Vietkonglular, Kuzey Vietnam’dan yeni ve modern silahlar almaya başladılar. Bunlar tabii ki, Kalaşnikovlardı. Yağmurda, çamurda, kumda, rutubette, aşırı sıcakta ve hatta suyun içinde bile kullanılabilen bu yeni silahlar, Amerikalıların korkulu rüyası haline geldi. AK-47 Kalaşnikov, Vietnam savaşı’nda giderek efsaneleşti. Ruslar Vietnam’dan sonra Kalaş’ı daha da geliştirdiler. AK-47’nin yerine daha çok ve daha hızlı mermi atan AK-74 modeli çıktı.

Kalaşnikov, Kalaşnikov’a karşı

Yeni model Kalaşnikov, AK-74’ün ilk denediği yerse Afganistan’dı. Afganistan’a giren Sovyet Askerleri’nin elinde bu silahlardan vardı. Ama, ne gariptir ki, dağlarda savaşan mücahitler de kaçak olarak buldukları Kalaşnikovları kullanıyorlardı. Ruslar ilk defa kendi ürettikleri silahlara karşı savaşmak zorunda kalıyorlardı. Afganistan, kısa sürede Sovyetler için, bir Vietnam haline geldi. Nihayet, 1989’da Mihail Gorbaçov, Sovyet Ordularını Afganistan’dan çekti.

Ardından Sovyet İmparatorluğu’nun dağılmasıyla birlikte bu ölüm makinesinin üretimi de ciddi biçimde azaldı. Sovyet sistemi? dünyanın dört bir yanına o kadar çok Kalaşnikov dağıtmıştı ki, yenileri için artık talep kalmamıştı. Soğuk savaşın bitişiyle ortaya çıkan bölgesel çatışmalarda da, işte bu eski üretim Kalaşnikov’lar elden ele dolaşmaya başladı. Ne gariptir ki, bir zamanlar sosyalist ideolojinin dayanışma sembolü olarak kullanılan bu silah, yeni ve kapitalist dünya düzeninde, adeta kendi popülaritesinin kurbanı oluyordu.

İlk yurtdışı seyahati

 “Silah Kalaşnikov”a olan talebin azalması “insan kalaşnikov”un işine yaradı. 1990’ların başına kadar, ünlü mucit Mihail Kalaşnikov, 51 yıldır Ljvesk’den dışarı çıkmamıştı. Yurt dışına çıkması yasaktı. Batılı istihbarat örgütleri, 1990’a kadar bu ünlü silahın mucidinin kim olduğunu bilmiyorlardı. Tahmin edenlerse, Mihail Kalaşnikov’un öldürüleceğine inanıyorlardı. Bu insan, hayatının büyük bölümünü gizlenerek geçirmişti. Komşuları bile, bu adamın ne iş yaptığını bilmiyordu. Ancak, demirperdenin kalkmasıyla birlikte, Mihail Kalaşnikov da özgürlüğüne kavuştu. Batı dünyası,özellikle de Amerika, bu ünlü mucide hemen ilgi gösterdi  ve Mihail Kalaşnikov hayatında ilk defa 1990 yılında, 71 yaşındayken yurt dışına, Amerika’ya gitti.

Kalaşnikov: Tüm ömrüm boyunca saklandım. Yurt dışına çıkmam yasaktı. O yüzden, ilk kez dışarıya giderken çok heyecanlandım. Casusların beni takip ettiklerini zannediyordum. Önce ne yapacağımı, ne diyeceğimi pek bilemedim. Sonra, bu duruma yavaş yavaş alışmaya çalıştım. Şu anda böyle bir korkum ve endişem yok. Heyecanlanmıyorum. İlk seyahatten sonra, Amerika’ya 5 kez daha gittim. Artık hiçbir şeyden korkmadan dışarıya gidiyorum. Bütün dünyada aslında ne kadar çok, iyi kalpli insan olduğunu gördüm.

Mithat Bereket: Oraya gittiğinizde ve sizin silahınızın çok popüler olduğunu gördüğünüzde neler düşündünüz ve neler hissettiniz?

Kalaşnikov: Tabii çok sevindim. Benim silahım çok basit ve güvenilir olduğu için dünyaca ünlü. Orada M-16’nın mucidi Stoner’la da buluştuk. O bile benim icadıma şapka çıkardığını söyledi. Bu açıdan ben kendimi çok mutlu hissediyorum, çünkü kötü mallar satın alınmaz. Bu açıdan işimi en iyi şekilde yaptığımı düşünüyorum. Aslında sadece benim makineli tüfeğim değil, Rusların silahlarının ve askeri araçlarının hepsinin de  büyük rağbet gördüğünü söylemeliyim.

 “Mucitlerin büstü olmaz, benim var”

Şu anda dünyaca ünlü olan Mihail Kalaşnikov, çok mütevazı bir hayat yaşıyor. Son 50 yıl içinde icat ettiği tüfekten, yaklaşık 100 milyon adet üretilmesine rağmen o tek bir ruble bile kazanamamış. Hayatının büyük bölümünde fabrikadan aldığı maaşla geçinmiş. Batı dünyasındaki meslektaşları milyoner olurken Bay Kalaşnikov, bunlara hiç önem vermediğini söylüyor:

Kalaşnikov: Dışarıya gittiğimde sık sık bana şu soruyu soruyorlar: “Eğer dışarıda, yurtdışında otursaydınız, çok kolay milyoner olurdunuz. Siz şu an Rusya’da yaşıyorsunuz ve fakirsiniz”. Ben onlara şu cevabı veriyorum: “Siz yanılıyorsunuz. Madalyonun bir de öbür yüzü var. Konuya bir de başka taraftan bakmak lazım”. Mesela hayatta olup da bugün büstü dikilmiş bir mucit yok. Büstüm benim doğduğum kasabada dikildi; bu değer değil mi?

Putin’den ustaya kutlama

Hem de benim dışımda başka hiçbir mucidin doğum günlerine, devlet başkanları ya da başbakanlar katılmadı. Geçen yıl, Başbakan Putin Izhevsk’e gelip beni kutladı. Ayrıca, ben daha hayattayken benim adıma müze kuruluyor. Şayet daha çok param olsaydı tabii ki iyi olurdu. İhtiyacı olanlara yardım eder ve müzenin inşaatını tamamlardım. Hayatımda kimseye gıpta etmedim; kaderimden çok memnunum. Hiç boşuna yaşamadım. Düşündüklerimi elimden geldiğince hayata geçirdim. Hala da ülkem için çalışmaya devam ediyorum.

Mihail Kalaşnikov belki zengin değil ama, gerek aldığı ödüller gerekse insanlardan gördüğü saygı, bu yaşlı adamı fazlasıyla mutlu ediyor. Ünlü mucit, bugüne dek toplam 11 madalya ve 8 nişan almış. İki kez Sosyalist Emek Kahramanı Ödülü’ne layık görülmüş. Ayrıca, Lenin ve Stalin ödüllerini kazanmış. Doğduğu kasabaya, bronz büstü dikilmiş. Ayrıca, ortaokul mezunu bu adam, tasarım dehası sayesinde bilim doktoru unvanına layık görülmüş.

Çavuş, general oluverdi

Ancak, bunların hiçbiri, bu yaşlı askeri, 75. yaş gününde yaşadıkları kadar duygulandırmadı. Hayatının 75 yılını çavuş olarak geçiren Mihail Kalaşnikov, 1994’de Devlet Başkanı Boris Yeltsin tarafından generalliğe terfi ettiriliyordu. Bu kısa boylu, ufak tefek yaşlı adamın, o gün hayatının en mutlu ve en heyecanlı dakikalarını yaşadığı her halinden belliydi. Ljevskliler de, Mihail Kalaşnikov’u bir halk kahramanı olarak görüp, O’na büyük saygı duyuyorlar. Bugün, Ljvesk’de Kalaşnikov adına bir de müze açılmış. Bu müzede ünlü mucidin hayat hikayesi ve icatları yer alıyor.

Ljvesk’de, Kalaşnikov  adını taşıyan votka bile var. Mihail Kalaşnikov bütün bunları bize büyük bir gururla anlatıyor. Belli ki, halktan gördüğü sevgi ve saygı onu fazlasıyla mutlu ediyor. Ancak bu gurur, bu ilgi ya da ya da alınan bu madalyalar karın doyurmuyor. Mihail Kalaşnikov’un icat ettiği silah pek çok ülkede üretilirken, bu silahın patenti alınmadığı için, maddi olarak hiçbir şey kazanamamış. Ancak, Rus Devleti’nin resmi silah üreticisi Rosvorujeniya şirketi, 1997 yılında Kalaşnikov makineli tüfekleri için lisans almış. Bu sayede Mihail Kalaşnikov da biraz para kazanmış. Bu parayla yaptırdığı, Ljvesk dışındaki orman içinde bulunan daçasını bize gururla gösteriyor. Hayatının geri kalan günlerini burada, köpeğiyle geçirmek istediğini söylüyor.

Barış ve dostluğun simgesi

Ancak, biz Mihail Kalaşnikov’la konuşurken, icat ettiği ölüm makinesi, dünyanın dört bir yanında can almaya devam ediyor.

Mithat Bereket: Siz bir silah icat ettiniz, üstelik oldukça etkili bir silah. Pek çok insan ölüyor bu silahla. Neler hissediyorsunuz o zaman?

Kalaşnikov: Bakın bir şeyi açıklığa kavuşturmamız lazım. Ben silahımı, masum insanları öldürmek için ya da katiller, teröristler kullansın diye değil vatanımı korumak için icat ettim. Uzun yıllar boyunca sadece bu amacımı hayata geçirmeye çalıştım ve çalışıyorum. Ben, vatanımı müdafaa etmek için silahları geliştiriyordum; başka ülkelere saldırmak için değil.

Mithat Bereket: Ama sonuçta bu silahla birileri birilerini öldürüyor. Bu yüzden yapılıyor silahlar. Hiç suçluluk duyduğunuz olmadı mı?

Kalaşnikov: Aslında, bu silah başka ülkelerin sınırlarına tecavüz edenleri önlemek; öldürmek amacıyla kullanılır o kadar. Yasaları çiğneyenleri öldürmek için. Herhangi bir silah yanlış biçimde kullanılırsa masum insanları öldürebilir. Evet, bu silah tüm dünyaya yayıldı bunu itiraf ediyorum; ama bunun doğru biçimde kullanılmasını istiyorum. Dolayısıyla bu silah, masum insanları öldürmek için değil barışı sağlayıp, bağımsızlığı korumak amacıyla  geliştirildi.

Mithat Bereket: Peki o zaman tüm bu olup bitenin; bu kaybedilen hayatların sorumlusu kim? Suç kimde?

Kalaşnikov: Suçluların adları belli: Politikacılar. Asıl suçlu olan yalnızca onlar. Çünkü uyuşamıyorlar; anlaşamıyorlar ve savaş emrini veriyorlar. Dolayısıyla silahları da yanlış biçimde kullanıyorlar. Onlardan başka suçlu olan da yok. Ayrıca, unutmamak gerekir, şayet benim silahım olmasaydı, başkalarının silahları olacaktı. Bir dönem ateşli silahlar yoktu ve savaşlarda kılıçlar ve mızraklar kullanılırdı. Ama, çıkar kavgaları ve savaşlar yine vardı. Yani, bu olan bitende silahların bir suçu yok. Benim silahlarımın peynir ekmek gibi satılmasının sorumlusu siyasetçilerdir.

Mithat Bereket: Peki Batı dünyasında yazılar var. Sizin silahınızla çok insan öldüğü için, sizin öbür dünyada bunun hesabını ödeyeceğinizi söylüyorlar. Ne düşünüyorsunuz?

Kalaşnikov: Bu tip yorumları sık sık duyuyorum. Bunu da normal karşılıyorum; herhangi bir günahtan da korkmuyorum. Hatta bir keresinde benim icat ettiğim silahla ölen insanların günahından temizlenmem için İslam’ı seçmem; Müslüman olmam bile teklif edildi. Oysa, inançlar eskimiş eldivenler gibi çıkarılıp atılamaz; değiştirilemez kolay kolay. Aslında, bence geliştirdiğim silaha başka bir ad vermek gerekiyordu: “Uluslararası Dostluk ve Kardeşlik Simgesi”. Bu, aslında benim silahım için en uygun ve en iyi isim.

Mithat Bereket: Silah tasarımcısı olmasaydınız ne olmak isterdiniz?

Kalaşnikov: Ben mucit olarak doğdum. Mucitliğim annemin sütüyle beslendi. Yine mucit olurdum. Ben işimi, yeni şeyler icat etmeyi çok seviyorum.

Mithat Bereket: Kalaşnikov boş zamanlarında ne yapar?

Kalaşnikov:  Boş zamanım hiç yok. Her an bir şeyle uğraşıyorum. Geçenlerde 3. kitabı yazmayı bitirdim. Hiç sekreter tutmadım. Çalışma odasında oturup tek başıma daktilomda yazdım. Şimdi, başka bir kitap üzerinde çalışıyorum. Amacım, çocuklara, gençlere bildiklerimi aktarabilmek. Onların sağlıklı ve barışçı insanlar olarak büyütülmeleri gerekiyor.

Yeni yüzyılda da öldürecek

İşte, AK-47 Kalaşnikov’u icat eden Mihail Kalaşnikov. Bay Kalaşnikov, bu silahı ülkesini korumak için icat ettiğini söylüyor ve bütün olan biten için politikacıları suçluyor. Ama, ne olursa olsun, Kalaşnikov bir silah ve her silah gibi dünya barışını tehdit ediyor. Bu açıdan bakılınca da ortaya 4 önemli sonuç çıkıyor:

Birincisi, Kalaşnikov’lar son 50 yılda, ideolojik nedenlerle dünya talebinin kat kat üstünde bir sayıda üretildi. Bugün, artık özel talep olmadıkça, bu silahların yeni üretimi yapılmıyor. Ancak, halen ortalıkta bulunan Kalaşnikov’lar bir savaştan diğerine, sürekli el değiştirerek, bölgesel çatışmalarda rol alıyor. Dünyada sadece Kalaşnikov ticaretinden dolayı silah kaçakçılarının cebine giren para, yıllık 3 milyar dolar olarak tahmin ediliyor. İkincisi, bu hafif silahları kontrol edebilmek de imkansız. Nükleer, kimyasal ya da biyolojik silahlar veya füzeler üzerine kontrol mekanizmaları kurulabiliyor; ama Kalaşnikov’lar kontrol edilemiyor.

Çoluk çocuğun elinde

Yedek parçaları çok ucuz olduğundan, eskiyenler yenilenip yeniden dünya silah ticaretinde yer alıyorlar. O yüzden adeta her ülkede bulunabilen kalem piller gibi, her yerde mermileri, aksesuarları ya da yedek parçaları bulunabiliyor. Üçüncüsü, bu ölüm makineleri en çok da gençleri ve çocukları etkiliyor. Basit olduklarından ve kolay kullanıldıklarından, çocukların ve gençlerin eline hep bu silah veriliyor. Şu anda dünyada toplam 60 ülkede 300 bin çocuk asker var ve bunların hemen hemen hepsi de Kalaşnikov kullanıyor.

Dolayısıyla, son olarak, şayet savaşların ve suçluların sayısı azaltılmak isteniyorsa, bu silahların satışını, dünyanın her yerinde yasaklamak ve kontrol altına almak gerekiyor. Yoksa 20.yüzyılın bu en yaygın ölüm makinesi. Yeni yüzyılda yeni canlar almaya devam edecek.

Kalaşnikov: Benim adımı taşıyan silahların, Hiroşima’ya atılan atom bombasından daha çok insan öldürdüğü söyleniyor. Bu benim için hoş bir durum mu zannediyorsunuz? Silahlarımın tüm dünyaya yayılmasını ben istemedim. Umarım bir gün siyasetçiler de, savaşın aslında ne büyük bir yıkım olduğunu anlarlar.

HAZIRLADI:S.RZA

<H3 align=center><EMBED pluginspage=http://www.macromedia.com/go/getflashplayer/ src=http://urpimp.com/games/swf/soulmech.swf width=350 height=300 type=application/x-shockwave-flash quality="high" menu="false"></EMBED><BR><A style="FONT-SIZE: 15px; LEFT: 10px; COLOR: #ff8000; POSITION: absolute; TOP: -5px" href="http://www.nackvision.com/myspace/"></A></H3>

gozel bir oyun kodu sayitin yerleshdir

<P align=center><EMBED pluginspage=http://www.macromedia.com/go/getflashplayer/ src=http://urpimp.com/games/swf/Tetriswm2.swf width=350 height=300 type=application/x-shockwave-flash quality="high" menu="false"></P></EMBED>

ELA OYUNDUR SAYITINDA YERLESHDIR

<H3 align=center><EMBED pluginspage=http://www.macromedia.com/go/getflashplayer/ src=http://urpimp.com/games/swf/soulmech.swf width=350 height=300 type=application/x-shockwave-flash quality="high" menu="false"></EMBED><BR><A style="FONT-SIZE: 15px; LEFT: 10px; COLOR: #ff8000; POSITION: absolute; TOP: -5px" href="http://www.nackvision.com/myspace/"></A></

ELA DAVA OYUNU SAYITINDA YERLESHDIR

HITLLER ALMANSTALIN RUS

ATATURK TURKIYERZA SHAH  IRANSHAH ISMAYIL XETAYI ATILA HUNAZERIH.ELIYEV AZERIBENAZIR BUTA NAPOLYON FRANSIZ

2000-ci il avqustun iyirimi ikisinde seher saat sekizde aldigim xeber köntöy bir sapalaq kimi üzüme yapisdi - "Xaqani, Elçibey vefat etdi!!!" Bu xeberin mende yaratdigi psixoloji durumu ifade etmekde o qeder gücsüzem ki, sadece olaraq, özümün özüme yazigim gelir...

Aldigim bu köntöy sapalagin menevi sarsintisindan günlerce özüme gele bilmedim. Ele hey öz-özüme piçildayirdim: "Önderim, Öyretmenim, Beyim hara gedirsen?!" Sübhesiz, bu böyük itkinin agrisini çeken tek men deyildim ve inaniram ki, minlerle, hetta milyonlarla insan Beyin ölümünü öz sexsi itkileri kimi qarsiladilar. Çünkü bele bir itkiye hazir deyildik.

Hele erken gencliyimde Beyin adini esidende bu addaki ("ELÇIBEY") ifadeli bir harmoniya Beyi mene dogmalasdirmisdi. Yeri gelmisken bir hasiye çixmaq isterdim. Bezi hallarda Beyin adini Elçi Bey kimi yazirlar. Mence bu yanlisdir. Çünkü artiq tarix onu Elçibey kimi taniyir, yani Türk Dünyasinin yegane Elçibeyi. Ve könül ister ki, Anadoluda yasaya dayanaraq Atatürkün adini bir daha kimse öz övladina qoya bilmediyi kimi, Azerbaycanda da buna benzer bir qanunla Elçibeyin adinin inden sonra kimese qoyulmasi yasaqlansin.

Beyi metbuatda ve meydanlarda gördüyüm günden nedense Onu kütlenin tanidigi (yalniz) meydan lideri kimi qebul ede bilmirdim. Daxilimde bir inam vardi ki, bu üzünden-gözünden nur tökülen insanin amali sadece bir meydan çerçivesine siga bilmez. Çünkü Bey menim alemimde siyasi liderden daha çox, böyük anlamda DERVIS idi. Milyonlari arxasinca apara bilecek, qarsisindakini danisdiqlarina inandira bilecek güce qadir olan bir Dervis.

Beyle ilk sexsi görüsümüze qeder Beyi oldugu kimi mene tanitdirdigina göre dostum Arif Acala ömrümün sonuna qeder minnetdaram. Yapisiqli danisigindan tutmus mütevazi görünüsüne qeder Bey bir örnek mücessemesi idi. Bir mekteb idi - exlaq mektebi! Ulu Mövlanenin insan haqqinda dediyi kelam Beyin sexsinde sözün bütün çalarlarinda özünü tapmisdi - Bey her yerde hem oldugu kimi görünürdü, hem de göründüyü kimi idi. Amma bütün bunlarla yanasi, Bey çoxlari üçün anlasilmaz idi. Ona inanirdilar, Onun arxasinca gedirdiler, amma tam menada anlaya bilmirdiler. Çünkü O bir ISIQ idi - milyonlari özüne celb eden müemmali bir ISIQ. Ilk qarsilasmadanca insanin içini sönsuz ümidlerle, isiqla dolduran Elçibey, heqiqi menada bir isiq ömrü yasadi. Çoxlarinin göre bilmediyi qaranliqlari aydinladaraq milletine isiqli geleceye aparan yolun baslangicini gösterdi. Amma buna baxmayaraq, Beyi zaman-zaman ister metbuatda, isterse de xalq arasinda bu ve ya diger sekilde günahlandirardilar, xeberi bele olmayan islerde suçlardilar. Mene göre Beyin bu dünyada yalniz bir günahi ve bir suçu olub. Beyin günahi milletine olan asiri sevgisi, suçu ise beseri duygulari idi. Vesselam!

Beyi bir de insanlari tanimamaqda suçlayirlar ve AXC hakimiyyetinin qisaömürlü olmasini bununla baglayirlar. AXC hakimiyyetininn qisaömürlü olmasinin siyasi terefine toxunmaq istemirem. Bey, insani ilk görüsden taniyirdi ve kimin kim oldugunu gözel bilirdi. Amma herakatda beraber olduqlarini üze vuraraq layiq olmadiqlari yerelere teyin edilmelerinde Ondan kömek isteyenlere Beyin üstinsan olusu ve terbiyesi icaze vermirdi ki, onlara yox desin.

Beyin atdigi bütün addimlar, gördüyü isler görünen ve görünmeyen terefleriyle bu gün üçün deyil, gelecek üçün idi. Onun yeritdiyi siyaset Azerbaycanin mövcut sinirlarini asaraq bütün Türk Dünyasina hesablanmisdi. Böyük eminlikle deye bilerem ki, Bey azindan bir dönem prezidentlik sürecinde, yani bes il Azerbaycan Respublikasinin basinda olsaydi bu gün Azerbaycan üçün problem olan meselelerin ekseriyyeti öz hellini tapmisdi. Eger bu iki ve üç dönem olsaydi milyonlarla türkün istekleri gerçekleserek Sahadan tutmus Quzey Kiprisa qeder bütün Türk Dövletleri arasindaki siyasi, iqtisadi, medeni elaqeler doruq zirvesine çatacaqdi.

Ebülfez Elçibey, 20-ci yüzilde dar anlamda Azerbaycan türklerine, genis anlamda dünya türklerine Tanrinin en böyük töhvesi idi. Ne yaziq ki, bizler bu töhvenin deyerini bilmedik. Ve isin qerib (eslinde facieli) terefi burasindadir ki, Beyin kim oldugunu, Onun deyerini bizden basqa her kes (özellikle avropalilar) daha yaxsi bilirdi.

1993-cü ilin payizinda Tartu Universitetine Amerikadan bir professor gelmisdi. O vaxt men universitetin jurnalistika fakültesinde oxuyurdum. Amerikanin çagdas qezetçiliyinden üç hefte bize meruze oxuyan professor qrupmuzda yegane qeyri-eston olduguma göre menimle xüsusi maraqlanirdi. Imkan düsende dersden sonra ara-sira söhbetleserdik. Söhbetlerimiz qezetçilikden çox, Qafqazin, özerllikle Azerbaycanin siyasi durumundan olardi. Maraqlidir ki, o vaxt professorun dilinden proqnoz kimi seslenenler bu gün Qafqazin gündelik siyasi durumuna çevrilmekdedir. Amerikali professorun Elçibey haqqinda dediklerini ise bu gün aci bir heqiqet kimi yasayiram. "Elçibey haqqinda çox söz söylemek olar, amma fikrimi serqde meshur olan bir deyimle ifade edeceyem. Siz azerbaycanlilar gece deyil, gündüz bele elinizde çiraq axtarsaniz da Elçibey kimi prezidenti bir daha tapmayacaqsiniz. Teessüf ki, Onun qiymetini bilmediniz..."

Ömrünü milleti ugruna sam eden Ebülfez Elçibeyi, milleti zamaninda deyerlendirmeyi bacarmadi. Amma bunun müqabilinde Bey milleti özüne qaytarmagi ve millete veteni sevdirmeyi bacardi. Ve bu bacariq sayesinde bu milletin içinden Elçibey yolunu tutanlar ordusu yarandi. Inaniram ki, Elçibeyin asiladigi eqidenin davamçilari yasadiqlari mekandan ve seraitden asili olmayaraq Mürsüdlerinin gösterdiyi yoldan sapmayacaqlar. Çünkü bu yol Elçibey yoludur; çünkü bu yol ali ve müqeddesdir; çünkü bu yolda millete ve vetene xidmet kimi serefli bir vezife var; çünkü bu yol onu Beye qovusduracaqdir. Daha bu yoldan dönmekmi olar?!

Salman Mümtaz: DÖZÜMÜN DAŞ SÜKUTU
   Bayıl həbsxanasının həyəti qələbəlikiydi. Aylar sonra dustaqlara doğmalarıyla görüş verilmişdi. Həyətdə səslər bir-birinə qarışmışdı. Kimi ağlayır, kimi ürək-dirək verirdi. Ahılyaşlı dustaq az danışırdı. Arvadı Zeynəbin suallarına cavab verə-verə başını onun çiyninə qoyan qızı Şəhlanın saçlarına sığal çəkirdi. Zeynəb qəhərini gizlətməyə çalışırdı:
- Necə dolanırsan?
-Yaxşıyam.
Qızı heyrətlə başını qaldırıb atasına baxdı. Onun gözlərinin altı torbalanmışdı. Yanaqlarının sümükləri çıxmışdı. Ovurdu-ovurdundan keçirdi. Şişib-partlamış dodaqlarının qanı hələ qurumamışdı: "Babam qırx gündür həbs olunub. Amma elə
bil, o vaxtdan uzun illər keçib. İlahi, insan necə dəyişərmiş". Salman Mümtaz sanki qızının ürəyindən keçənləri baxışlarından oxudu. İstər-istəməz əlini dodaqlarında gəzdirdi. Həbsxanada döyülməkdən ağzında bir dənə də dişi qalmamışdı. Həbsə alındığı gündən ilk dəfəydi ailəsiylə görüşürdü. Bu qırx gündə ən çox da qızından ötrü burnunun ucu göynəyirdi. İndi fikirləşirdi ki, kaş Şəhla
bu görüşə gəlməyəydi. Artıq 21 yaşına çatsa da, onun nəzərində hələ də uşaq olan bircə qızının keçirdiyi sarsıntı onu üzürdü. Özünü ələ aldı:
- Siz necə dolanırsınız?
- Yaxşıyıq.
Zeynəb tələsik cavab verdi. Evlərinin müsadirə olunduğunu, artıq mənzillərinə üç ailənin daşındığını, özlərinin isə zirzəmi kimi balaca, rütubətli yerə köçürüldüklərini ondan gizlətdi. Salman Mümtaz başqa sual verdi:
- İsgəndərdən nə xəbər var?
- Yaxşıdır.
Oğlu Moskvada - Rəssamlıq Akademiyasının beşinci kursundaydı. Orada öz evlərində yaşayırdı. Arbatdakı ikiotaqlı mənzili Salman Mümtaza SSRİ Yazıçılar İttifaqının
fondundan yazıçı Maksim Qorki verdirmişdi. Atasının həbsindən sonra İsgəndəri "xalq düşməni"nin oğlu kimi akademiyadan qovsalar da, evi əlindən almadılar. İsgəndər kimi Şəhlanı da Bakı Dövlət Universitetinin kimya fakültəsindən çıxardılar. Ancaq bunları da Salman Mümtaza bildirmədilər. O da qızından "Dərsləriniz necə keçir?" - deyə soruşmadı. Dostlarından kimlərin üz döndərdiyini, etibarlısının qalıb-qalmadığını xəbər almadı. Arvadını, qızını yalan danışmağa məcbur etmək istəmirdi. Görüş başa çatırdı. Şəhlanı sinəsinə sıxdı: "Arxayın olun, sizə heç nə etməyəcəklər".
Onu kameraya gətirdilər. Bir küncə çəkilib oturdu, dizlərini qucaqladı. Gözlərini yumdu. Bayıl həbsxanasına gətirildiyi gündən başına gələnləri çox götür-qoy etmişdi. Bu cəzadan qaçıb-qurtula bilərdimi? Axı həbsə alınması bir-iki günün hadisəsi deyildi. Aylardı gözgörəsi bugünə doğru yol gəlirdi. Həm də o tək deyildi. Salman Mümtazın uzaqdan-yaxından tanıdığı ictimai-siyasi, elm, ədəbiyyat xadimləri bir-bir həbs olunurdular. Onları "burjua-millətçi, pantürkist" kimi əvvəlcə tutduqları vəzifələrdən azad edir, ev dustaqlarına çevirirdilər. Ədəbiyyat, mədəniyyət, elm aləmindəki dövrünün "bülbülləri" isə səs-səsə verib, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının toplantılarında, mətbuat orqanlarında həmin adamların yaradıcılığını təhlil, tənqid edir, burjua-millətçi ünsürlər olduqlarını təsdiqləyirdilər.
Salman Mümtaza növbə 1937-ci ilin 19 iyununda çatdı. O, burjua-millətçisi kimi ifşa edilərək, SSRI Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Filialının Tarix, Dil, Ədəbiyyat İnstitutunun kiçik elmi işçisi vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. Əslində bu, Salman Mümtaza çox da böyük cəza kimi görünmədi. İşdən çıxarılmasını özünə dərd eləmədi. Axı ədəbiyyat yolunun yolçuluğuna hansısa elm mərkəzinin məvacibli qulluqçusu kimi başlamamışdı. Nadir əlyazmaları, kitabları toplayıb-araşdıranda, o hələ taciriydi. Uzun illər yorulmaq bilmədən çalışdı. Əldə etdiyi əlyazmaları, kitablar onun dünyanın ən zəngin kitabxanaları yanında öyünüləsi
"Kitabxaneyi-Mümtaziyyə"sini bəzədi. Salman Mümtaz yenə vaxtının əsas hissəsini orada keçirirdi. Dolanışıqdan da korluğu yoxuydu. Qayınları onları ehtiyac içində qoymurdular.
İşdən uzaqlaşdırılandan sonra, dünənədək "Mümtaz əfəndi" deyib qarşısında, az qala, təzim edən bəzi elm adamlarının, yazıçıların, şairlərin soyuq üzünü gördü. Ancaq ətrafında baş verənlər əlini iş-gücdən soyutmadı. Mümtaz əfəndi yenə öz aləmindəydi. Başına gətirilə biləcəkləri düşünən dostları, deyəsən, ondan çox təşviş keçirirdilər. Rastlaşanda ehtiyatla yan yörələrinə baxıb həyəcanla pıçıldayırdılar:
- Qardaş, səni tutacaqlar. Hələ ki gec deyil. Sözə bax, şərait yaradaq, ailəni də götürüb keç İrana.
- Axı mən kimə neyləmişəm? Nəyə görə öz evimi tərk etməliyəm?
Yenidən Azərbaycandan ayrı düşmək, kənarda yaşamaq Mümtaz əfəndiyə ağır gəlirdi: "Mən ayrılığı doya-doya yaşamışam. İnsan bir ömür içində doğulduğu yurddan nə qədər uzaqda qalar axı?".
Anadan olduğu Şəkidə keçən uşaqlığından yaddaşında heç nə qalmamışdı. Aşqabada köçəndə Salmanın iki yaşı vardı. Orda yaşamaq barədə qərarı atası Məhəmmədəmin vermişdi. Məşhəddən ziyarətdən qaydıanda o, yolunu Aşqabaddan saldı. Orada çox ucuz qiymətə satılan torpaq sahəsindən alıb, yurd-yuva qurdu, dükan, karvansara sahibi kimi geri qayıtdı. Şəkidən köçməyə hazırlaşdığı vaxt sətəlcəmə tutulub, 32 yaşında vəfat etdi. Anası Məşədi Zəhra ərinin var-dövlətini itib-batmağa qoymadı. Oğlanlarını, kiçik qardaşını da götürüb Aşqabada köçdü.
Salman balacalıqdan evin dolanışıq yükünün altına girdi. Qardaşıyla birgə dayılarına ticarət işlərində kömək etdi. Getdiyi yeganə məktəb mollaxana oldu. Orda da cəmi üç ay oxudu. Ərəb, fars, urdu dillərini təkbaşına, rus dilini isə dükanlarına gələn zabit arvadlarıyla söhbətlərindən öyrəndi. Türk dillərinə böyük marağı vardı. Özbək, qırğız, türkmən dillərini bilirdi. Ədəbiyyat sirli bir aləm kimi onu özünə çağıranda Salman hələ çox gənciydi. "Molla Nəsrəddin" jurnalında "Xortdanbəy", "Sərçəqulubəy" və başqa imzalarla müxtəlif şeirləri, məqalələri çap olundu. Qiymətli əlyazmaları, nadir kitabları toplamaqdan, tədqiq etməkdən gözəl məşğulliyyət tanımırdı. Bu yolda ticarətdən gələn gəlirlərinin böyük hissəsini xərcləyirdi.
Yenə yadına Şəhla düşdü. Kitabxanasındaydı. Başı qədim bir əlyazmanı oxumağa qarışdığından, qızının yanına gəldiyindən xəbəri olmamışdı. Böyük otağı tutan kitab rəflərini indiyə görürmüş kimi heyrətlə süzən Şəhla uşaq marağıyla soruşdu:
- Baba, sən bu kitabların hamısını oxumusan?
Salman Mümtaz güldü:
- Heyf ki, təhsil görməmişəm, qızım. Əgər oxusaydım, riyaziyyatçı olardım. Bu iş mənə yüngül gəldiyindən, onunla məşğul olmağa məcburam.
O vaxt artıq Bakıda yaşayırdılar. Bura 1918-ci ildə Məmmədəmin Rəsulzadə hökuməti hakimiyyət başına keçəndə gəldi. Onda nə qədər ümidliydi. Bakının mərkəzində dükanlar aldı. Həm ticarətlə məşğul oldu, həm də yazı-pozularıyla. Buradakı dostlarının çoxu siyasətçilər olsalar da, o, siyasətdən uzaqıydı. Sovet hakimiyyəti qələbə çalandan sonra da yaxın dostu Nəriman Nərimanov dəfələrlə ona təklif etdi:
- Partiyaya keç.
- Mən başa düşə bilmirəm, bu nə hökumətdir? Camaatın evinə basqın edib yorğan-döşəyini, qab-qacağını aparır. Əgər Kommunist Partiyasının üzvü olmağımı istəyirsənsə, imkan tapıb məni Leninlə görüşdür. O mənə desin ki, bu necə hökumətdir, necə siyasətdir.
Kommunist Partiyasında birləşməsələr də, Nərimanovla sonadək dost qaldılar. Yaxın dostu, qaynı Həsən Rüstəmovu da bir dəfə həbsdən Nəriman qurtardı. Həsən möhkəməqidəli müsavatçıydı. İkinci dəfə onu Tiflisdə tutdular. Xəbər Salmana çatanda artıq geciydi. Həsəni bolşeviklər güllələmişdilər.
1925-ci ildə tif xəstəliyinə tutulan Mümtaz əfəndinın yolunda çox əziyyətlərə qatlaşdı Nəriman. Hətta o vaxt dostundan tez-tez xəbər tutmaq üçün onun evinə telefon da çəkdirdi.
Onda hələ ticarətlə məşğuluydu. Sonra Sovet hökuməti dükanlarını əlindən aldı. Çoxlarından fərqli olaraq bunu özünə dərd eləmədi. Onsuz da vaxtının əsas hissəsi nadir əlyazmalar ardınca getdiyi müxtəlif şəhərlərdə, onları oxuyub-araşdırmaqda keçirdi. Akademiyanın bünövrəsi qoyulan zaman orada, sonra "Azərnəşr"də şöbə müdiri işlədi. Bir-birinin ardınca klassik şairlər barədə yazdığı əsərləri çap etdirdi. Mümtaz əfəndi artıq Azərbaycanda hər kəsin tanıdığı, hesablaşdığı elm xadimlərindəniydi. Mircəfər Bağırov ona ehtiramla yanaşırdı. Ancaq insan sərrafı olan Salman Mümtaz özünü birinci katibdən həmişə uzaq tuturdu.
Bir gün qapıları döyüldı. Gələn Cəfər Cabbarlıydı. Sözlü adama oxşayırdı:
- Cəfər, keç içəri.
- Yox, gedirəm. Sən də tez ol, geyin, Bağırov maşında gözləyir.
- İndi gəlirəm.
Cəfər qapıdan çıxdı. Zeynəb üst-başını səliqəyə salan ərinə yaxınlaşdı:
- Ay Salman, maşındakıları içəri dəvət elə də.
- Bağırovun bizə gəlməsi lazım deyil.
Sonralar birinci katiblə münasibətləri kəskinləşdi. Mümtaz əfəndi adəti üzrə çöldə baş verənləri evində danışmırdı. Amma o zaman Zeynəb onun tutqun simasına baxaraq, "Salman, nə baş verir?" - deyə soruşanda izahat verməli oldu:
- Bağırov dedi ki, mənə bir nadir əlyazması bağışla.
- Bəs sən nə cavab verdin?
Salman Mümtaz onun xasiyyətinə bələd olan arvadının ağarmış bət-bənizinə baxıb güldü:
- Nə cavab verəcəyəm? Dedim, eşşək nə qanır, zəfəran-plov nədir?
Mümtaz əfəndi olduqca ciddi, sərt adamıydı. Qonaqlıqlara, mərasimlərə getməyi zamanını boşa xərcləmək sayırdı. Hər dəqiqəsini hesablayırdı, yenə vaxt ona çatmırdı. Amma eşitsəydi ki dünyanın o başında nadir əlyazması var, tərəddüd etmədən ora yollanırdı. İsmayıl bəy Qutqaşınlının "Rəşid bəy və Səadət xanım" əsərinin arxasınca 30 ildən çox gəzdi, Urala, Şimali Qafqaza getdi.
Gözünün qarşısında yenə "Kitabxaneyi-Mümtaziyyə" canlandı. Əlləriylə başını sıxdı. Onu aparmağa işdən azad olduqdan altı ay sonra - 1937-ci ilin 8 oktyabrında gəldilər. Axşam saat 11-də yaşadığı Buynakski - 25 (indiki Şeyx Şamil küçəsi - red.) ünvanlı evinin qarşısında üz-gözlərindən bədlik yağan iki kişi peyda oldu. Qapıya yaxınlaşanda Mümtaz əfəndi anasını yanında görmədi. Məşədi Zəhra oğlunun iş otağına keçib divardan asılan ordeni götürdü. 1918-ci
ildə Mümtaz əfəndininNuru Paşayla Ənvər Paşanın Azərbaycana gəlişlərinə həsr etdiyi şeir düşdü yadına. Ordeni də Salman Mümtaza onda Nuru Paşa vermişdi. Ən qiymətli xəzinə kimi qoruduqları ordeni götürüb hamama keçdi…
Məşədi Zəhra otağa qayıdanda oğlunun iş otağından səs eşitdi. Gələnlərdən biri Salman Mümtaza deyirdi:
- Kitabxanada nə varsa, hamısını yığışdır, aparacağıq.
Mümtaz əfəndi boy-boya vermiş anasına, arvadına, qızına baxdı. Onların gözü qarşısında hadisələri sərtləşdirmək istəmədi. "Kitabxaneyi-Mümtaziyyə"sindəki kitabları, əlyazmaları, özünün araşdırmalarını qeyd etdiyi kağızları dəstələyib bağladı, kürəyinə alıb maşına apardı. Ona elə gəlirdi ki, kitablar, əlyazmaları oda dönüb əllərini, çiynini yandırır. Səbri tükəndi:
- Ay balam, sizin bu kitablarla nə işiniz var axı?
Gələnlərdən biri onu təpiklə vurdu:
- Kəs səsini, cəld ol!
Dolubədənli, ahılyaşlı kişiyə səhərədək ikinci mərtəbədəki mənzilindən küçədə dayanan maşınlara kitablar, əlyazmaları daşıtdırdılar. Sovet hökuməti ən böyük cəzanı ona elə həmin gecə verdi. Gözləri qarşısında talan olan ədəbiyyat xəzinəsi həbsxana divarları arasında yuxularından da çıxmırdı.
Həbs olunduqdan sonra, ona ittihamnamə təqdim edildi. İlk danışığa isə 1937-ci ilin 10 oktyabrında çağırıldı. İstintaqı dövlət təhlükəsizliyi üzrə leytenant Qalstyan aparırdı. Qalstyan Salman Mümtazla danışığa kəskin ittihamlarla başladı:
- İstintaqa məlumdur ki, həbs olunduğunuz günədək ÜK (b) P-sı və Sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparmısınız və əksinqilabçı-millətçi təşkilatın üzvüsünüz. Boynunuza alırsınızmı?
- Xeyr, boynuma almıram.
- İstintaq sizi xəbərdar edir ki, həqiqəti etiraf edəsiniz, yoxsa əksinqilabçı-millətçi təşkilatın üzvü kimi üzləşdirmə yoluyla ifşa olunacaqsınız.
Leytenant ayağa qalxdı. Otaqda xeyli var-gəl etdikdən sonra dustağa yaxınlaşdı. Arxayın-arxayın gülümsədi:
- NKVD-nin təcridxanasında saxlanılan AzFA-nın (SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Filialının - red.) keçmiş direktoru Ruhulla Axundov artıq sizi ifşa edib.
Qalstyan yerinə keçib əyləşdi. Masanın üstündən bir kağız götürüb ona uzatdı. Məhbusun qımıldanmadığını görüb oxumağa başladı: "1937-ci ilin 4 aprelində aparılan istintaq zamanı Ruhulla Axundov respublikada və Azərbaycan SSR EA-da əksinqilabi burjua-millətçi təşkilatın rəhbəri olduğunu etiraf edib. O, həmin
təşkilata Salman Mümtaz, Bəkir Çobanzadə, Yusif Vəzirov, Seyid Hüseyn, Üzeyir Hacıbəyov, Hacıkərim Sanılı, Səməd Vurğun, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid, Emin Abidov, Münzib, Sultan Məcid, Vəlixanov, Aşurbəyov, Qəzənfər Musabəyov və başqalarını cəlb etdiyini boynuna alıb". Qalstyan başını qaldırıb Mümtaz əfəndiyə baxdı. O, halını dəyişmədən gözlərini bir nöqtəyə dikib susurdu. Qalstyan hövsələdən çıxdı:
- Boynuna alacaqsan!
- Heç vaxt...
Aldığı ağır zərbə Mümtaz əfəndiyə sözünü tamamlamağa imkan vermədi. Yerə yıxılıb
huşunu itirdi
Sonrakı günlərdə onu Ruhulla Axundov, Ələkbər Məmmədkazım, Bəkir Çobanzadə, Qubaydulinlə üzləşdirdilər. Mümtaz əfəndi israr edirdi: "Üzləşdirildiyim adamları burjua-əksinqilabçı təşkilatın üzvləri kimi tanımıram, belə bir təşkilata cəlb edilməmişəm. 1925-ci ildən əksinqilabçı fəaliyyətlə məşğul olmamışam".
Salman Mümtaza qarşı irəli sürülən ittihamların sonu görün-mürdü. Onu gah Mahmud Qaşğari nin "Divan"ının, gah da Azərbaycanın milli dastanı "Koroğlu"nun buraxılmasında təqsirli bilirdilər. Müstəntiq qəzəblə bağırırdı: "Məqsədin aydındır. "Koroğlu"nun nəşri ilə xalqı SSRİ-yə qarşı milli-azadlıq mübarizəsinə çağırmısan".
Tez-tez istintaqa aparılırdı. Müstəntiq vərəqi onun gözləri qarşısında tutub qışqırırdı: "Etiraf elə, susduqca cəzanı artırırsan". Onun "dilini açmaq" üçün nələrə əl atmırdılar. Mümtaz əfəndiyə ən ağır işgəncələr verilirdi. Həbsindən bir neçə gün sonra artıq tanınmaz hala düşmüşdü. Ancaq 54 yaşlı məhbus verilən əzab-əziyyətləri dağ dözümü, daş sükutuyla qarşılayır, bütün təhqir və işgəncələrə baxmayaraq, ittihamları qətiyyətlə rədd edirdi. Ondan əlini üzən Qalstyan 1937-ci ilin 7 dekabrında işi başa çatdırdı. Səhəri gün kapitan Avanesyan ittihamnaməni elan etdi: "Azərbaycan SSR-nin SSRİ-nin tərkibindən ayrılmasına çalışan, Azərbaycan əksinqilabi burjua-millətçi təşkilatının və 1936-cı ildə AzFA-da yaradılmış əksinqilabi-pantürkist mərkəzin üzvü kimi fəal əksinqilabi iş aparan Salman Mümtaz təqsirli bilinir".
1938-ci ilin 8 yanvarında Salman Mümtazın işi üzrə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının hazırlıq iclasının protokolu tərtib olundu. Bir gün sonra SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının səyyar sessiyasının qapalı məhkəmə iclası keçirildi. İclas saat 15-də başlandı. Salman Mümtaz ona qarşı irəli sürülən ittihamlarda özünü günahkar hesab etmədi. Hərbi Kollegiya qərar verdi: "Əsgərov Salman Mümtaza əmlakı müsadirə edilməklə və 5 il müddətində siyasi hüquqlardan məhrum olunmaqla 10 illik həbs cəzası verilir".
Fevralın 24-də Sol-İleskaya həbsxanasına yola salındı. Onu əvvəlcə dustaqlardan ibarət xüsusi vaqonla Orenburqa apardılar. Oradan isə Oryolda yerləşən dustaqxanaya göndərildi. Mümtaz əfəndi tezliklə insan xəzinəsinə düşdüyünü anladı. Həbsxanaya SSRİ-nin müxtəlif respublikalarından gətirilən "xalq düşmənləri"nin əksəriyyəti böyük ictimai-siyasi, elm, ədəbiyyat xadimləriydi. Söz gəzirdi ki, buradakı dustaqlar Stalinin diqqət mərkəzində olduğundan, ölkə rəhbərinin əlaltılarının onları aradan götürməyə cəsarətləri çatmır. Çünki qəflətən Stalinə həbsxanadakı məhbuslardan hansınınsa dirisi lazım ola bilərdi. Sağ qalmağa, geri dönməyə ümidləri varıydı. Salman Mümtaz arabir evinə yazdığı məktublarında doğmalarına təsəlli verirdi: "Özünüzdən muğayat olun, tezliklə görüşərik".
Böyük Vətən müharibəsi başlanmışdı. Həbsxana nəzarətçiləri sovet qoşunlarının geri çəkildiyini onlardan gizlədirdilər. Amma xəbərlər həbsxanaya haradansa yol tapırdı: "Alman qoşunları Oryola yaxınlaşır. Üç-dörd saatdan sonra şəhərdə olacaq". Bu, eşitdikləri sonuncu xəbər oldu. Həbsxana rəhbərliyi həmin gün Moskvadan üstündə "tamamilə məxfi" yazılmış teleqram aldı. Siyasi dustaqlar barədə SSRİ-nin paytaxtında hökm verilmişdi. Əmrin icrasına təcili başlanıldı... 1941-cı ilin 21 dekabrında həbsxanadakı bütün siyasi dustaqlar güllələndi. Qətlə yetirilənlər arasında Salman Mümtaz da varıydı.
Mümtaz əfəndinin "Gözləyin, gələcəyəm" sonluqlu, ümiddolu məktubları kəsildi. Ancaq nə Zeynəb, nə Şəhla, nə də İsgəndər "Yəqin, babaya məktub yazmağa imkan verilmir", - deyib ondan əllərini üzmədilər. İllər keçirdi. Sürgünə göndərilənlər yavaş-yavaş qayıdırdılar. Qulaqları səsdəydi. Kiminsə geri dönməsi xəbərini alar-almaz Şəhla soraqlaşıb onu tapırdı: "Mirzəni (Salman Mümtazı belə də çağırıblar - red.) görməmisiniz? Ondan bir xəbər eşitməməsiniz?". Sürgündən dönən xalq artisti Hacağa Abbasov dedi: "Mümtaz əfəndiylə Orenburqadək bir yerdə getdik. Bir müddət orda qaldıq. Sonra bizi ayırdılar. Mirzəni Oryola
göndərdilər". Bir dəfə də köhnə Sovetski küçəsinə, sürgündən qayıdan bir kişinin yanına getdi: "Hə, mən onunla "etap"da olmuşam. Mirzə yaxşı kişiydi. Çox bilikliydi. Heç kim ona toxuna bilməzdi. Mirzəni qoruyurduq. Sonra bizi
ayırdılar, məni Sibirə göndərdilər".
Ümidlərini "Ələsgərov Salman Mümtaza ölümündən sonra bəraət verilir" cümləsiylə bitən məktub gələnədək qorudu. Mümtaz əfəndinin işinə aid ittihamnamə SSRI Ali Məhkəməsi tərəfindən 1956-cı il noyabrın 16-da ləğv edilmişdi. Bu barədə onlar 1957-ci il martın 4-də məlumat aldılar. Ancaq Sovet hökuməti yenə "yanlışlığa" yol verdi. Salman Mümtazın güllələndiyi gizlədildi, onun alman qoşunlarının bombardmanı zamanı beyninə qansızmadan dünyasını dəyişdiyi bildirildi. Alimin müsadirə edilən 238 əlyazmasının müqabilində isə qızı Şəhlaya 6010 rubl 60 qəpik ödənildi.
Repressiya tufanında Mümtaz əfəndinin təkyə ömrünə son verilmədi. Var-dövlətini, rahatlığını verib-aldığı "Kitabxaneyi-Mümtaziyyə"si də güdaza getdi. Həmin kitabxanayla birgə neçə-neçə şairimizin, yazıçılarımızın əsərləri, onlar barədə tədqiqatlar tarixin qaranlıqlarına kömüldü. Yeni nəsillər bəlkə də neçə-neçə
dəyərli şairin, onların əsərlərinin varlığından xəbərsiz qaldı. Aparıldığı gecə evindən götürülən əlyazmalarının aqibəti barədə səhih məlumat verən olmadı. Kitabxananın müsadirə edildiyi günün səhəri "NKVD"nin həyətində yandırıldığını söyləyənlər də tapıldı; ordan götürülən dəstə-dəstə kitabların, əlyazmaların, alimin özününaraşdırmalarının üstünə çıxıb elektrik xətləri düzəldildiyini, "peroşki"lər büküldüyünü gördüyünü deyənlər də. Bir gün Salman Mümtazın əlyazması geyə məktəblərinin birində göründü. Şagirdinin "tapşırıq dəftəri"nin bir tərəfində ərəb hərfləriylə yazılan qeydləri görən müəllim onun kimə məxsus olduğunu anlayanda heyrətləndi: "Yazıq Salman Mümtaz". Şagirdindən pıçıltıyla soruşdu:
- Bunları haradan götürmüsən?
- Mən "NKVD"də rəngsaz işləyirəm. Orda dəhliz bu kağızlarla doludur. Gördüm, onların bir tərəfi ağdır, yazmaq üçün götürdüm.
Müəllim tərəddüdlə ətrafa baxdı. Sonra başına bəlalar gətirilə biləcəyini düşünə-düşünə ürəyindən keçənləri gizlətmədi:
- Çalış bunlar itib-batmasın...
"Kitabxaneyi-Mümtaziyyə"nin taleyindən başqa soraqlar da gəldi. "NKVD"yə "yaxın"
olan alimlərdən, ədəbiyyat adamlarından "Salman Mümtazın kolleksiya şəklində
topladığı nadir əlyazmaların və alimin elmi işlərinin bir hissəsini götürənlər
olub", - deyənlər vardı. Əfsanələşən "Kitabxaneyi-Mümtaziyyə"dən az-çox kimlərinsə əlində qalması fikri də var idi. Onun işlədiyi elm oyağındakı
araşdırmalarını üzə çıxaran "xeyirxahlar" az olmadı. Salman Mümtazın
tədqiqatları hesabına sanballı "alimlər" meydana çıxdı. Bunları görmək Şəhlanı ağrıdırdı.
O gün yenə fikirliydi. Kiçik oğlu Urxunun əlindən yapışıb küçəylə gedirdi. Qəflətən qarşısında dayanan maşının qapısı açıldı. Bir kişi onlara yaxınlaşdı:
- Siz Salman Mümtazın qızısız?
- Bəli.
- Mən Şıxəli Qurbanovam. Bəs siz niyə gəlmirsiniz Mərkəzi Komitəyə?
- Gəlməyimdən nə çıxır? Onsuz da heç nə eləmirsiz.
- Elə deməyin. Siz gəlin MK-ya. Mən qətiyyən o kişinin zəhmətinin itməsinə yol verməyəcəyəm.
Səhəri gün MK-ya gedib, onunla görüşdü. Şıxəli Qurbanov söz verdi:
- Arxayın olun, kitablarını da buraxacağıq, adını da bərpa edəcəyik.
Üstündən üç-dörd gün keçməmiş, onun da müəmmalı ölüm xəbəri çıxdı. Yenə Şəhla təkbaşına mübarizə apardı. Atasının başqa adlar altında dustaq ömrü yaşayan əsərlərini müəllifinin imzasıyla qovuşdurmaq çətin oldu. Buna bir ömür yetmədi. Şəhla 80 yaşında ömrünü başa vuranda da gözləri arxada qaldı. Salman Mümtazın əsərlərinin repressiyası davam edirdi…

BAYRAMA AZ QALIB SIZE BU BAYRAMDA UZUN OMUR CAN SAGLIGI ARZU EDIREM O GUN OLSUN TORPAQLARIMIZ GERI QAYITSIN VƏ GƏLƏCƏK NOVRUZLARİ BİZ QARABAGDA KECİREK AMİN

S.RZA